Γνώμες περί μετάφρασης...

Πάρα πολύ ωραία! Το περιμένω πως και πως, μαζί με το vampyre story (ξέρουμε αν θα κυκλοφορήσει και αυτό με ελληνικούς υπότιτλους

Αυτό από όσο γνωρίζω δυστυχώς όχι qwerty. Ωραίο θα ήταν, αλλά ίσως να είχα μερικές ενστάσεις γιατί το χιούμορ είναι δύσκολο να μεταφερθεί καλά στην γλώσσα μας [θα πρέπει να μπεί γερό χέρι πιθανόν σε ατάκεες]. [Επειδή έχω μεταφράσει μεγάλο μέρος του Hogfather (του Terry Prachett) σαν πείραμα, ξέρω από πρώτο χέρι την δυσκολία <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->]

Ναι αγαπητή μου, αλλά τα λογοπαίχνια που χτίζονται σατυρίζουν συγκεκριμένες ομάδες ατόμων με συγκεκριμένη "φωτιά", αν ο μεταφραστής τα αλλάξει, διαστρευλώνει τα όσα θα 'θελε να πει ο συγγραφέας/σεναριογράφος. Και επειδή ο μεταφραστής δεν παίρνει συγγραφικά δικαιώματα για το έργο, ως γνωστόν, καλό είναι να υπάρχει πιστότητα σε βαθμό άνω του 99% στο κείμενο. Οι μεταφραστές (τόσο χομπίστες, όσο επαγγελματίες) είμαστε εργαλεία του συγγραφέα στην εκάστοτε χώρα, και κάπου καλό είναι να μην αλλοιώνουμε το αρχικό έργο [δεν χρησιμοποιείς ίσιο κατσαβίδι εκεί που θέλεις σταυροκατσάβιδο και φυσικά ποτέ μα ποτέ δεν χρησιμοποιείς σφυρί. <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->

Ορισμένα λογοπαίχνια που είναι πολύ λεπτά όμως [μιας και το αγγλικό χιούμορ μαστιγώνει με το γάντι] θα γίνει χοντροκοπιά μιας και το ελληνικό χιούμορ ουδέποτε υπήρξε λεπτό [εμείς και οι Γάλλοι], δεν έχω βρει δηλαδή προσωπικά [ή δεν θυμάμαι] λεπτό χιούμορ πουθενά στην Ελλάδα. Οπότε είναι κρίμα να χαθεί η λεπτότητα που είναι ανώτερη όπως και να το κάνουμε.

Καλά κάντε πρώτα ένα split και μεταφέρτε κάπου αλλού το θέμα για να μιλήσουμε με την ησυχία μας.

O Σταύρος εδώ έχει πιάσει το θέμα πολύ καλά [και έχει σίγουρα και καλύτερη μνήμη από εμένα <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->]. Ορισμένα πράγματα είναι αδύνατον να αποδωθούν δίχως υποσημείωση που όντως επεξηγεί το θέμα, αλλά που ωστόσο είναι αδύνατο να μπει σε εμπορικούς υπότιτλους [σε Ιαπωνικά από ομάδες που μεταφράζουν για χόμπι (και που τα παιδιά κάνουν πολύ καλή δουλειά)] έχω βρεί τόσο ιστορικές αναφορές στην Ιαπωνική σημασία όσο και στην ιστορική καταγωγή μιας έκφρασης.

Όσο για τον πλούτο, ναι έχουμε όπως επίσης [αυτό που δεν λαμβάνει κανείς υπόψη του <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->] έχουνε και οι άλλοι! Δεν είμαστε η πρώτη φυλή στον πλανήτη, όλοι οι λαοί έχουν πλούσιες γλώσσες [όταν χρησιμοποιούνται από ανθρώπους που έχουν γεννηθεί μέσα στην γλώσσα] και τις έχουν αναπτύξει και ραφινάρει μέσα από εκατοντάδες χρόνια.

Εμείς απλά δεν δεχτήκαμε ποτέ τις άλλες γλώσσες και τα δάνεια (καλά ούτε την δική μας δεν δεχόμαστε δηλαδή, μαζί με τα ιστορικά καλά ή άσχημα της) με την ίδια άνεση που τα δέχονται άλλοι.

Κατά λέξη εντάξει δεν γίνεται γιατί απλά τα λεξικά μας αναφέρονται σε μια σημασία που σκέφθηκε εκείνος που συννέλεξε τα λήμματα, οπότε εμείς έχοντας το κείμενο πρέπει να βρούμε την πλησιέστερη και ορθότερη απόδοση βάση του context του κειμένου. Έξω έχουν [τουλάχιστον οι Άγγλοι] το καλό [για άλλους κακό] πως με μια λέξη μπορούν να δώσουν τόσες εκφράσεις που τους επιτρέπουν να παίξουν σε βαθμό που εμείς αδυνατούμε με την "ακρίβια" της δικιάς μας.

Σίγουρα θέλει καλύτερη γνώση των γλωσσών πηγής/προορισμού για να μπορούμε να μιλήσουμε, αλλά πιστεύω πως όλοι μας έχουμε αρκετή τριβή με εκατοντάδες [ή και χιλιάδες] βιβλία, ταινίες, σειρές, τραγούδια στην Αγγλική για να ξέρουμε πως όντως η απόδοση στην γλώσσα μας είναι υπερβολικά δύσκολη και ό,τι και να γίνει κάτι θα χαθεί από το αρχικό κείμενο.

Ανάλογα πάλι πως θα τα μεταφράσης και πόσο χρόνο θα έχεις τα αρχαία έργα έχουν αποδωθεί τουλάχιστον στα Αγγλικά με πολύ καλή ακρίβια, τουλάχιστον στην απολογία του Σωκράτη που δοκίμασα να διαβάσω μέρη της στα Αγγλικά και στα Ελληνικά είχε γίνει εξαιρετική δουλειά.

Το ξεκινάμε όντως με την αρχή πως πρέπει να μεταφραστεί γιατί ο πολύς κόσμος α) δεν έχει την πολυτέλεια να έχει λεξικό [λεξικά] πλαϊ του και να ανατρέχει στις σημασίες για να διαβάσει ένα βιβλίο, β) γιατι κάποιοι είναι αδύνατον να μάθουν ξένες γλώσσες γιατί δεν τους δίνουν την πρέπουσα σημασία, γ) για να "προστατέψουμε" την γλώσσα παράγοντας υλικό, και ίσως αναρίθμητοι άλλοι παράγοντες τους οποίους αδυνατώ να σκεφθώ επί του παρόντος.

Πάντως για αυτά που αναφέρθηκαν π.χ. στο Black Adder ορισμένα πράγματα δεν αποδίδονται με τίποτα [είδα και την μετάφραση και δεν μου άρεσε!] γιατί ακόμη και ο ήχος των λέξεων κάνει την διαφορά.

Για την ποίηση πάλι είμαι από εκείνους που θεωρώ αξίωμα πως αν μεταφράσεις ένα ποίημα το κάνεις για να πάρει ο άλλος μια ιδέα και όχι για να διαβάσει το ποίημα. Το ποίημα το νοιώθεις ή το ακούς σαν ροή μόνο στην γλώσσα που γράφτηκε και ποτέ δεν θα το νοιώσεις πραγματικά σε μια άλλη. Ναι περιορίζεσαι έτσι στις γλώσσες που γνωρίζεις σε καλό βαθμό και απλά παίρνεις μια "μυρωδία" από την ποίηση των άλλων χωρών αλλά δεν γίνεται αλλιώς. Αν δεν γνωρίζεις τον πολιτισμό πάλι ή και τις συνθήκες που το παρήγαγαν έχεις χάσει ακόμη περισσότερα. Δεν είναι κάτι το αυτοτελές και δεν είναι μόνο λέξεις.

Kαλώς ή κακώς, στη μετάφραση όλα χάνουν.Είτε είναι από Ελληνικά σε μία άλλη γλώσσα είτε το αντίστροφο.Και αυτό δε συμβαίνει φυσικά μόνο στα συγγράμματα αλλά και στις ταινίες κ.λπ.Μπορεί πχ να μεταφράσει κανείς το "Της κακομοίρας"(αυτό με τον Ζήκο ντε) σε άλλη γλώσσα,δηλαδή να εμφανίζονται ας πούμε από κάτω Αγγλικοί υπότιτλοι?Σαφώς ναι αλλά κανένας γνώστης της Αγγλικής δε θα γελάσει με αυτά που βλέπει.
Το έπαθα κι εγώ όταν διάβασα Τ.Πράτσετ, που τον αναφέρατε κιολας, στα Ελληνικά.Όταν αγόρασα την αντίστοιχη Αγγλική έκδοση,το απήλαυσα πραγματικά.

Μια και ο λόγος για κατσαβίδια, θα μείνω στο ίδιο αληγορικό σχήμα προτείνοντας, όμως, να ασχοληθούμε λίγο και με τις κακόμοιρες τις βίδες. Αν αποτελεί ματαιοπονία το να χρησιμοποιεί κανείς ένα σταυροκατσάβιδο εκεί όπου προφανώς απαιτείται απλό κατσαβίδι, το ίδιο δεν ισχύει και αν δοκίμαζε με το ίδιο κατσαβίδι να λασκάρει διαφορετικών ειδών βίδες;

Κατά τη γνώμη μου, η μετάφραση, δεδομένου ότι μπαίνεις στη διαδικασία να τη φέρεις σε πέρας, οφείλει να προσαρμόζεται και στο κοινό όπου απευθύνεται. Δεν εννοώ, βεβαίως, να μεταφράζεται το "Portland, Oregon" ως "Λιανοκλάδι, Φθιώτιδα" προκειμένου να νιώθει ο αναγνώστης οικειότητα με τα τεκταινόμενα. Ωστόσο, με την απαιτούμενη δόση επιμονής κι ευρηματικότητας από τη μεριά του μεταφραστή, το αποτέλεσμα ενός έργου, όσο λυρισμό και ιδιομορφίες κι αν έχει, είναι δυνατόν να αποδοθεί σε εξαιρετικά ικανοποιητικό βαθμό. Δεν εξετάζουμε το κατά πόσο θα πετύχει να μεταδώσει το υπόρρητο και λανθάνον περιεχόμενο αμετάβλητο. Κάτι τέτοιο είναι, θεωρητικά, ανέφικτο αφού ακόμα και το ίδιο κείμενο σε διαφορετικούς αναγνώστες σχεδόν πάντα επιδρά με απρόβλετο και ανόμοιο τρόπο.

Το ζητούμενο, θεωρώ, είναι ο μεταφραστής να προσφέρει στους συμπατριώτες του πρόσβαση σε ένα ξενόγλωσσο έργο. Οποιοσδήποτε γλωσσομαθείς με πίστη στις ικανότητές του, λογικό είναι να προτιμήσει την αυθεντική εκδοχή ενός έργου προκειμένου να ανιχνεύσει τις κατά το δυνατόν περισσότερες διακειμενικές απόπειρες του συγγραφέα/ δημιουργού. Δίχως αυτές, η αποτελεσματικότητα του κειμένου ή έστω η ικανοποίηση που αυτό προσφέρει, μειώνονται δραστικά. Άλλωστε ένα από τα πλέον γνωστά και παραδεδεγμένα αξιώματα των επικοινωνιολόγων είναι ότι το "μέσον είναι το μήνυμα", εν προκειμένω η γλώσσα και το περιβάλλον στο οποίο αυτή εξελίχθηκε. Η επιτυχία του μεταφραστή (θα έπρεπε να) κρίνεται από το βαθμό στον οποίο θα μπορέσει να διαμορφώσει το υλικό του με τρόπο τέτοιο ώστε να συμπεριφέρεται ανάλογα με το πρωτότυπο όταν έρχεται σε επαφή με αναγνώστες παρεμφερούς γνωστικού πεδίου, διαφορετικών, έστω, καταβολών.

Θυμάμαι χαρακτηριστικά ένα στιγμιότυπο από τα "Φιλαράκια" όπου η Φοίβη διηγείται στη παρέα τις ασύλληπτες αναποδιές που έχει ρίξει κατά καιρούς στο διάβα της η ζωή. Έκπληκτη από την αφήγησή της, η Ρέιτσελ αναφωνεί: "Whoa..I wonder how you still haven't been on Oprah!.." Και οι υπότιτλοι εξηγούν: "Πω-πω..Αναρωτιέμαι πώς δεν έχεις βγει ακόμα στη Τατιάνα!" Κάποιος που έχει την ευχέρεια να παρακολουθεί το ξενόγλωσσο κείμενο, νιώθει διπλά ικανοποιημένος μια και είναι σε θέση να διαπιστώσει την αρχική προέλευση-αντιστοιχία της φράσης στο πρωτότυπο (με την προϋπόθεση ότι ξέρει και ποια είναι η Oprah, φυσικά). Δουλειά των μεταφραστών, όμως, ήταν να μπορέσει εκείνος που διαβάζει ευλαβικά τους υποτίτλους και εξαρτάται απόλυτα απ' αυτούς, να συμμετάσχει κατά το δυνατόν ισότιμα στην πλοκή και, εν προκειμένω, στη κωμικότητα μιας κατάστασης. Mission accomplished, as far am I'm concerned. =)

Κάτι τελευταίο: Πρόσφατα έπεσαν στα χέρια μου δύο βιβλία του Στάιμπεργκ, το "Άνθρωποι και Ποντίκια" και "Ο δρόμος με τις φάμπρικες". Αμφότερα εξιστορούν τη καθημερινότητα λαϊκών ανθρώπων της Αμερικανικής επαρχίας που πασχίζουν για το μεροκάματο. Δεν ξέρω πώς ακριβώς είναι το ύφος των βιβλίων στο πρωτότυπο, πάντως η ελληνική απόδοση μεταφέρει στην εντέλεια την ιδιόλεκτο των (ελλήνων) εργατών και των λαϊκών στρωμάτων, έστω και με τη χρησιμοποίηση ελληνικών ιδιοματισμών, ζωγραφίζοντας αυτές τις λυρικά μουντές και βρώμικες εικόνες βιοπάλης που θα πρέπει να αντίκρυζε ο Στάινμπεργκ όταν εμπνεύστηκε τα έργα του. Όχι μόνο δεν αισθάνθηκα την ανάγκη να αναζητήσω το πρωτότυπο για να βιώσω ακέραιη την εμπειρία των εν λόγω βιβλίων, αλλά θαύμασα την αξιέπαινη κι επίπονη προσπάθεια που -εμφανώς- είχε καταβάλει ο άνθρωπος που ανέλαβε να το αποδώσει στα ελληνικά. Είναι, νομίζω, κρίμα να υποτιμούμε τις δυνατότητες ευελιξίας που υπάρχουν όταν το φιλότιμο και η θέληση περισσεύουν. Με λίγα λόγια, ας μην απαξιώνουμε τις μεταφραστικές δυνατότητες μιας γλώσσας (όχι μόνο της δικής μας) εξαιτίας όσων προϊόντων τις δυσφημούν.

Χμ... για το πρώτο ας πούμε ότι σε κουβέντες με πάρα πολύ κόσμο είχα αρκετές αρνητικές εμπειρίες όπου θεωρούσαν όλοι πως η Ελληνική είναι η πρώτη γλώσσα του πλανήτη και όλες οι άλλες για τα σκουπίδια, οπότε από τότε μου βγαίνει άμμεση αυτή η αντίδραση να σβήσω αυτόν τον θρύλλο [Μην το ανησυχείς το κάνω στα πάντα είναι όπως η αναπνοή, ατυχώς πάντα το μυαλό πάει στην αρνητικότατη εθνοκεντρική προσέγγιση την οποία εδώ και χρόνια προσπαθώ να σκοτώσω. <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->

Χμ... Τους εθνικιστές [στο 2ο σκέλος του σχολιασμού] ας τους αφήσουμε απέξω μιας και όντως αποτελούν ότι προσπαθώ με κάποιο σχετικό ζήλο να θέσω εκτός συζήτησης. <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) --> Το ό,τι προσπαθείς, λέξεις που σε βόλευαν μέχρι τώρα και ίσως ήταν κι αναπόσπαστο κομμάτι της γλώσσας να τις μετατρέψεις στην δική σου μόνο και μόνο για ανόητους λόγους εθνικής καθαρότητας [στην Γερμανία το χάλι ξεκίνησε προ 20ετίας λογικά] το θεωρώ παράλογη σπατάλη δυναμικού και χρόνου [να ξαναφτιάξεις κάτι που υπάρχει αλλά με άλλον τρόπο]. Έχω καλύτερο και πιο θετικό παράδειγμα από τα Ιαπωνικά που δέχονται λέξεις της Αγγλικής και τις ενσωματώνουν μέσω ειδικών γραμματικών κανόνων στην γλώσσα τους [Τώρα αν η hiragana ή η katakana είναι υπεύθυνες για αυτούς τους νέους τύπους, δεν το θυμάμαι]. Να μην βλέπουμε λοιπόν μόνο τα άσχημα αλλά και τα θετικά. <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->

Προσωπικά, απαντώντας και στους δυο σας την μετάφραση ενός βιβλίου από τον όποιοδήποτε [ακόμη και τους δικούς μου θρύλους ή και μέντορες <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->] την θεωρώ σαν να παίρνω έναν κουβά με νερό από το ποτάμι παρά να πίνω απευθείας από το ποτάμι [ο συγγραφέας/δημιουργός στην γλώσσα του], και την δέχομαι σε γλώσσες που δεν γνωρίζω γιατί αλλιώς δεν θα μπορούσα να καν να πιω το συγκεκριμένο "νερό". Η ψευδαίσθηση του ό,τι ένα έργο μεταφράστηκε υπέροχα καταρίπτεται όταν διαβάσεις το πρωτότυπο και δεις τα όσα ο μεταφραστής δεν πρόσεξε ή μετέφρασε με τρόπο διαφορετικό από αυτόν που είχες εσύ στο μυαλό σου. Ενώ αν ο μεταφραστής είναι πιστός στο κείμενο [και με αρκετές ίσως υποσημειώσεις] τότε ο αναγνώστης παίρνει πραγματικά αυτό που είχε κατά νου ο συγγραφέας και όχι αυτό που θεώρησε ο μεταφραστής πως είπε ο συγγραφέας.

Σίγουρα πολλά πράγματα μπορούν να αποδωθούν άνετα, αλλά μερικά όσο και καλά να το κάνεις θα πρέπει να προσθέσουν νέο κείμενο οπότε αλλοιώνεται υποχρεωτικά το αρχικό κείμενο. Το 'χω κάνει κατά διαστήματα και ειλικρινά δεν μου άρεσε η αίσθηση. Νοιώθω κατά κάποιο τρόπο πως έπνιξα τον λόγο του συγγραφέα κάνοντας το. <!-- s:-( --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_sad.gif" alt="" title="Sad" /><!-- s:-( -->

Η υποσημείωση [στο βιβλίο, ή το περιοδικό] είναι όπως το βλέπω η μόνη λύση για να μην σταματήσεις τον αναγνώστη από το να ψάχνει για να καταλάβει. Κάποια θα τον κάνουν να ενδιαφερθεί και να ψάξει, κάποια άλλα όχι. <!-- s;-) --><img src="{SMILIES_PATH}/icon_wink.gif" alt="" title="Wink" /><!-- s;-) -->

kai emena me exei kalipsei o maladroid